Hệ thống làng hầm Vĩnh Linh và Địa đạo Vịnh mốc xứng đáng là Di tích Quốc gia đặc biệt

Thứ sáu - 08/08/2014 13:59
Sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết (7/1954), Cầu Hiền Lương - sông Bến Hải được chọn làm giới tuyến quân sự tạm thời, chờ ngày tổng tuyển cử thống nhất đất nước. Thế nhưng, với âm mưu chia cắt lâu dài đất nước Việt Nam, đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai phản động ở miền Nam đã ngang nhiên xé bỏ hiệp định, các hoạt động khiêu khích, đánh phá ra miền Bắc. Ngô Đình Nhiệm lớn tiếng tuyên bố“Biên giới của thế giới tự do chạy dài từ Alaska đến sông Bến Hải”. Năm 1964, với việc dựng lên sự kiện Vịnh Bắc Bộ, đế quốc Mỹ mở cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân và hải quân đánh phá miền Bắc. Từ khi phát động cuộc chiến tranh phá hoại, quân đội Mỹ đặc biệt chú ý đến Vĩnh Linh - Vùng đất địa đầu giới tuyến. Đánh vào Vĩnh Linh, chúng muốn biến nơi đây thành vành đai trắng để chặn đứng mọi sự chi viện của miền Bắc đối với miền Nam.
Địa đạo Vịnh mốc - Ảnh: Trần Hoàn
Địa đạo Vịnh mốc - Ảnh: Trần Hoàn

Thật khó có thể hình dung một mảnh đất nhỏ bé chưa đầy 820km2 như  Vĩnh Linh đã phải chịu đựng một khối lượng bom đạn khổng lồ của quân đội Mỹ từ nhiều hướng dội xuống. Trên không đủ các loại máy bay, kể cả pháo đài bay B52, (một trong những loại máy bay ném bom chiến lược hiện đại nhất của quân đội Mỹ ở thời kỳ đó) thi nhau thả đủ các loại bom xuống Vĩnh Linh; Ở phía bên bờ Nam vĩ tuyến, hàng rào điện tử M.c.Namara với hàng chục cụm pháo chĩa nòng sang bờ Bắc sông Bến Hải liên tục nhã đạn; Ở ngoài biển Đông, tàu chiến từ Hạm đội 7 ngày đêm không ngừng nã pháo vào Vĩnh Linh. Trong suốt thời gian dài (1965 - 1972), hầu như không ngày nào ở Vĩnh Linh ngớt tiếng đạn nổ bom rền. Kẻ thù đã ném xuống nơi đây hơn nửa triệu tấn bom đạn, tính bình quân vào thời kỳ đó mỗi người dân Vĩnh Linh đã phải chịu đựng 7 tấn bom đạn các loại.

Với truyền thống kiên cường, người dân Vĩnh Linh đã không quản ngại hy sinh gian khổ, một lòng tin vào sự lãnh đạo của Đảng, của Bác Hồ, đã đoàn kết, bám đất, giữ làng và chiến đấu chống lại kẻ thù và chi viện sức người, sức của cho đồng bào, chiến sỹ bờ nam sông Bến Hải. Giữ vững niềm tin vào ngày chiến thắng, đất nước hoàn toàn được độc lập, non sông thu về một mối, nam bắc sum họp một nhà. Chính ý chí kiên cường, sự sáng tạo tuyệt vời của những con người nơi vùng đất lửa Vĩnh Linh đã tạo nên những công trình phòng tránh hết sức độc đáo và vĩ đại của thế kỷ XX. Đó là hệ thống làng hầm, địa đạo nằm sâu trong lòng đất mẹ thân yêu để sau này trở thành “huyền thoại”.

Với khẩu hiệu “Một tấc không đi, một ly không rời”, “Mỗi làng, xã là một pháo đài chiến đấu”, cả Vĩnh Linh thực hiện chủ trương tiến sâu vào trong lòng đất. Mọi nhà, mọi xóm thôn, người người đào địa đạo, có thể nói không khí đào địa đạo của người dân vùng đất thép Vĩnh Linh trở nên quyết liệt hơn, khẩn trương bao giờ hết, nhất là từ khi đế quốc Mỹ tiến hành đánh phá Vĩnh Linh mang tính hủy diệt. Đến cuối năm 1968, gần 70làng của 15 xã, thị trấn trên địa bàn Vĩnh Linh đã có địa đạo. Địa đạo lúc này không còn đơn thuần là những đường hầm trú ẩn và chiến đấu như ở Củ Chi mà thật sự đã trở thành một không gian sinh tồn của người dân vùng “đất lửa”. Sự sống của những người dân nơi đây đã lặn sâu xuống lòng đất, có nơi âm hơn 30m.

Hệ thống địa đạo ở Vĩnh Linh lúc này thực sự là những làng hầm dưới lòng đất. Làng có đầy đủ chức năng của nó: Nhà ở (căn hộ), hội trường, bệnh xá, trụ sở làm việc của chính quyền, trường học, nhà trẻ, kho, bếp, giếng nước…Để có được công trình kỳ vỹ đó, người dân “đất lửa” Vĩnh Linh đã bỏ ra biết bao công sức, tài sản và cả xương máu của mình.

Quá trình đào địa đạo được diễn ra trong điều kiện vô cùng khó khăn, gian khổ, song với sự cần cù, sáng tạo, nổ lực phi thường quân và dân Vĩnh Linh trãi qua một thời gian ngắn (1966 - 1968) đã làm nên một công trình đồ sộ, một thành quả lao động vĩ đại. Người dân nơi đây đã đào trên 3.759.270m3 đất đá trong điều kiện chiến tranh hết sức ác liệt để tạo nên hệ thống làng hầm trong lòng đất. Trong đó địa đạo Vịnh Mốc (xã Vĩnh Thạch) là một trong công trình còn tồn tại khá nguyên vẹn cho đến tận hôm nay.

Du khách tham quan Địạ đạo Vịnh Mốc - Ảnh Văn Dương

Trong những năm đế quốc Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh hủy diệt, Vịnh Mốc không chỉ là nơi địa đầu miền của Bắc xã hội chủ nghĩa mà còn là địa điểm thuận lợi cho việc tập kết lương thực, vũ khí để tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ, một hòn đảo có vị trí chiến lược rất quan trọng trong việc án ngữ vùng biển Vĩnh Linh. Vì vậy đây là một trong những nơi mà lực lượng không quân, hải quân của quân đội Mỹ đánh phá rất ác liệt và không nghỉ ngơi.

Với tinh thần “Nhà che nắng che mưa, hầm che xương che thịt” và với chủ trương “Quân sự hóa toàn dân, Công sự hóa toàn khu vực”. Chỉ trong vòng 3 năm (1964 - 1966), toàn xã Vĩnh Thạch đã đào được 51.470m giao thông hào, 2.000 hầm cá nhân, 860 căn hầm chữ A, 803 căn hầm sinh hoạt, 541 hầm cho gia súc, 433 căn hầm để cất giấu tài sản và hàng chục căn hầm giành cho các lớp học, cho cơ quan Đảng ủy, UBND xã và hợp tác xã làm việc. Trong đó đáng kể nhất là công trình làng địa đạo Vịnh Mốc, Địa đạo Vịnh Mốc (làng hầm Vịnh Mốc) là một công trình đồ sộ, một kỳ tích vỹ đại thể hiện sự đoàn kết nhất trí cao của Đảng bộ, chính quyền, quân và dân Vĩnh Thạch lúc bấy giờ. Địa đạo Vịnh Mốc tọa lạc trên quả đồi đất đỏ bazan, có độ cao hơn 28 m so với mực nước biển. Cấu trúc của địa đạo Vịnh Mốc dài 1701m, là sự nối thông của 3 địa đạo. Địa đạo của quân dân thôn Vịnh Mốc; địa đạo của quân dân thôn Sơn Hạ và địa đạo của lực lượng Công an vũ trang đồn 140.

Toàn bộ cấu trúc của địa đạo Vịnh Mốc gồm có 3 tầng với độ sâu 23m so với mặt đất, chiều dài tổng thể là 1.701m, gồm có 13 cửa ra vào địa đạo (trong đó có 6 cửa được thông lên đồi, 7 cửa thông ra hướng biển) và 3 giếng thông hơi. Để đào và hoàn thành địa đạo Vịnh Mốc, dân quân và nhân dân thôn Vịnh Mốc, Sơn Hạ và lực lượng Công an vũ trang đồn 140 đã huy động hơn 18.000 ngày công, đào và vận chuyển hơn 6.000m3 đất đá. Toàn bộ đường hầm địa đạo Vịnh Mốc được chia thành 3 tầng và được nối thông với nhau qua trục chính dài 870m. Tầng 1 sâu cách mặt đất từ 8 - 10m ; tầng 2 sâu cách mặt đất từ 12 - 15m ; tầng 3 sâu cách mặt đất 22 -  23m . Đường hầm địa đạo có dạng hình vòm kết hợp với tính đàn hồi, chịu lực của vùng đất đỏ bazan ở đấy đã tạo nên độ vững chắc cho địa đạo Vịnh Mốc. Chiều cao của đường hầm địa đạo từ 1,2 x 1,8m; để có thể đi lại trong lòng địa đạo một cách thuận lợi, các cửa của địa đạo được nối với hệ thống giao thông hào và các trục đường chính của địa đạo. Dọc hai bên đường hầm người ta cho khoét sâu vào bên trong để tạo ra các ô nhỏ (căn hộ gia đình) đủ chổ cho từ 2 đến 4 người có thể sinh hoạt trong đó. Mặt bằng của đường hầm địa đạo Vịnh Mốc được đào nghiêng từ 8 - 120 từ Nam về Bắc, từ Tây sang Đông để để dàng thoát nước chóng bị ứng đọng nước trong lòng địa đạo. Ngoài ra trong lòng địa đạo Vịnh Mốc còn có các công trình khác như: ở vị trí trung tâm của địa đạo Vịnh Mốc có hội trường với sức chứa từ 50 - 60 người làm nơi hội họp, sinh hoạt, xem phim, biểu diễn văn nghệ, bảng tin, nhà hộ sinh, 3 giếng nước để sinh hoạt, nhà vệ sinh, trạm phẩu thuật, bếp nấu ăn (bếp Hoàng Cầm), kho chứa lương thực, nơi đặt máy điện thoại…

Với những giá trị lịch sử to lớn đó, năm 1976, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch) đã đặc cách công nhận di tích địa đạo Vịnh Mốc là di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia. Sau khi được công nhận là di tích cấp quốc gia, ngoài vấn đề bảo tồn các giá trị gốc của di tích  các cơ quan chức năng đã nhiều lần tiến hành trùng tu tôn tạo một số hạng mục trong khuôn viên di tích nhằm phát huy tác dụng trong việc khai thác du lịch góp phần phát triển kinh tế địa phương. Trong nhiều năm qua địa đạo Vịnh Mốc đã đón tiếp hàng chục triệu lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan. Họ đến đây để chiêm ngưỡng kỳ tích độc đáo này và thấu hiểu được sức mạnh của chiến tranh nhân dân Việt Nam. Hiện tại di tích địa đạo Vịnh Mốc là một trong những điểm đến chủ yếu của chương trình du lịch "Hoài niệm về chiến trường xưa và đồng đội" và Tour du lịch DMZ. Nguồn thu từ hoạt động bán vé khách tham quan hàng năm tại điểm di tích Vịnh Mốc đạt khoảng 02tỷ đồng/năm, tạo công việc cho hàng trăm lao động xung quanh khu vực địa đạo Vịnh Mốc, góp phần xóa đói giảm nghèo ở vùng đất ở một thời bom đạn ác liệt nhất.

Năm 2014, ngoài địa điểm di tích địa đạo Vịnh Mốc, Trung tâm Bảo tồn Di tích Danh Thắng tỉnh Quảng Trị đang tiến hành nghiên cứu, lựa chọn đưa thêm một số di tích địa đạo khác nằm trong hệ thống 114 địa đạo trên địa bàn huyện Vĩnh Linh như: Địa đạo Troong Môn; địa đạo Nam Xuân; địa đạo Thôn Roọc (thuộc xã Vĩnh Kim); địa đạo Mũi Si; địa đạo 61 (thuộc tích địa đạo trấn Cửa Tùng); Địa đạo Công an vũ trang (thuộc xã Vĩnh Nam) để lập hồ sơ đề nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia đặc biệt theo chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Hy vọng sau khi được công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia đặc biệt, hệ thống làng hầm Vĩnh Linh nói chung và địa đạo Vịnh Mốc nói riêng sẽ tạo nên một hệ thống liên kết giữa các địa điểm di tích địa đạo trên địa bàn huyện Vĩnh Linh tạo nên chuỗi giá trị tuyệt vời.

Di tích hệ thống làng hầm Vĩnh Linh và địa đạo Vịnh Mốc được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt cùng với di tích Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải, Di tích Thành Cổ Quảng Trị và 06 di tích trên tuyến đường Trường Sơn thuộc địa bàn Quảng Trị… sẽ là hệ thống di tích quốc gia đặc biệt thu hút mạnh mẽ du khách đến với Quảng Trị. Đồng thời đây cũng là một trong những địa chỉ đỏ có giá trị to lón và sinh động để giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau…./.

Tác giả: Nguyễn Hữu Thắng - Giám đốc Sở VHTT&DL Quảng Trị

 Từ khóa: miền bắc

Tổng số điểm của bài viết là: 3 trong 1 đánh giá

Xếp hạng: 3 - 1 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây